ਬੁੱਢਾ ਨਾਲਾ : ਅਣਗਹਿਲੀ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ
ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ ਕਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਰਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਇਹ ਦਰਿਆ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਅਣਸੋਧਿਆ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ ਬੁੱਢਾ ਨਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਨਾਕਾਮੀ, ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਬੇਰੋਕ ਸ਼ਹਿਰੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਚਾਨਕ ਆਇਆ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਰੰਗਾਈ ਇਕਾਈਆਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਹੌਜ਼ਰੀ ਉਦਯੋਗ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਤਰਲ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਾਇਣ, ਰੰਗ, ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਕਚਰਾ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੈਨਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬੁੱਢਾ ਨਾਲਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (ਸੀਪੀਸੀਬੀ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਆਕਸੀਜਨ ਡਿਮਾਂਡ (ਬੀਓਡੀ) ਅਕਸਰ 30-80 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ/ਲਿਟਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਸਤ੍ਵਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਸੀਮਾ 3 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਆਕਸੀਜਨ ਡਿਮਾਂਡ (ਸੀਓਡੀ) ਰਸਾਇਣਕ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ 30 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ/ਲਿਟਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 150-300 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ/ਲਿਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਗੰਭੀਰ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਲੋਡਿੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਨਿਕਲ, ਕੈਡਮੀਅਮ ਅਤੇ ਪਾਰਾ – ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੰਗਾਈ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਅਤੇ ਧਾਤ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਤਲਛਟ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਹਤ ਲਈ ਜੋਖ਼ਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 90-95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਣਸੋਧਿਆ ਸੀਵਰੇਜ ਕਚਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ 300-400 ਮਿਲੀਅਨ ਲਿਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ (ਐੱਮ ਐੱਲ ਡੀ) ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ‘ਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਵਰੇਜ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਅਕਸਰ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਡਿਸਚਾਰਜ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਗੰਦਗੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਸਿੰਚਾਈ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੈਂਡਪੰਪ ਅਤੇ ਬੋਰਵੈੱਲ ਖਪਤ ਲਈ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿਹਤ ਜੋਖ਼ਮ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਡਰੇਨ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ‘ਚ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹਨ। ਖੜ੍ਹਾ ਬਦਬੂਦਾਰ ਪਾਣੀ ਮੱਛਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਣਨ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਗੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਥਾਰਿਟੀ ਹੈ। ਪੀਪੀਸੀਬੀ ਕੋਲ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕਰਨ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਗਾਉਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੀਪੀਸੀਬੀ ਨੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਐਫਲੂਐਂਟ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ (ਈਟੀਪੀਜ਼) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਰੰਗਾਈ ਇਕਾਈਆਂ ਲਈ ਜ਼ੀਰੋ ਲਿਕੁਇਡ ਡਿਸਚਾਰਜ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਉਦਯੋਗ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਕਾਮਨ ਐਫਲੂਐਂਟ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਸਨਅਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਸਨਅਤੀ ਇਕਾਈਆਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਅਕਸਰ ਇੰਨੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜਗ੍ਹਾ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਕਲਪਿਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਧੀਆਂ, ਸੋਧੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜਨਤਾ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਠੋਸ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੜੇ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਡੰਪਿੰਗ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਵਿਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਕੁਨਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਾਰਾਜੋਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਦਬਾਅ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤਰੱਕੀ ਹੌਲੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਰਸਾਇਣਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੈਸਟਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਆਕਸੀਜਨ ਡਿਮਾਂਡ (ਬੀਓਡੀ) ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ 30 ਤੋਂ 80 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਸਾਫ਼ ਸਤ੍ਵਾ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਇਹ 3 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉੱਚ ਬੀਓਡੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਹੈ, ਜੋ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੁੰਗਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਮੱਛੀਆਂ, ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਆਕਸੀਜਨ ਪੱਧਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਆਕਸੀਜਨ ਡਿਮਾਂਡ (ਸੀ ਓ ਡੀ) 30 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਸਰ 150 ਤੋਂ 300 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀ ਓ ਡੀ ਆਕਸੀਡਾਈਜ਼ੇਬਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਸੀ ਓ ਡੀ ਪੱਧਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਪਤਨ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੀ ਓ ਡੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰਸਾਇਣਕ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਨਿਕਲ, ਕੈਡਮੀਅਮ ਅਤੇ ਪਾਰੇ ਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਅਲਸਰ, ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੀਸਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ, ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਅਨੀਮੀਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੈਡਮੀਅਮ ਅਤੇ ਪਾਰਾ ਗੁਰਦੇ, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ (ਟੀ ਡੀ ਐੱਸ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ 1,200 ਤੋਂ 2,500 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ 500 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਟੀ ਡੀ ਐੱਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਰੇਪਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਣਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਣ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ‘ਚ ਚਮੜੀ, ਪੇਟ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਗਾਏ ਗਏ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਕੈਂਸਰ, ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ, ਹਾਰਮੋਨਲ ਅਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਣ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਨਾਲੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।