ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ

ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ/ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਇੱਕ ਸਾਇੰਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਵਪਾਰ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਇੰਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਏਏਏਐਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੇਖ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1807 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਗੁਲਾਮ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। 1840 ਅਤੇ 1872 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਫਰੀਕਾ ਜਾਂ ਜਮੈਕਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਣ। ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫਰੀਕੀ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ ਤੇ ਟਾਪੂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਰ ਗਏ। 2007 ਵਿੱਚ, ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਕਬਰਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਸਨ। ਅਤੇ ਹੁਣ, ਇੱਕ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ‘ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਡੇਟਾ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਜਰੀਏ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡੈਨੀਅਲ ਡੋਮਿੰਗੁਏਸ ਡੀ ਸਿਲਵਾ, ਜੋ ਖੁਦ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਜਿਹਨਾਂ ਕਬਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਰੂਪਰਟਸ ਵੈਲੀ ਨਾਮਕ ਟਾਪੂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਫਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਕਬਰਸਥਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ ਹੰਸ ਸ਼੍ਰੋਡਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਅਫ਼ਰੀਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿੰਜਰ ਸਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਸਨ? ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਆਜ਼ਾਦ ਕੈਦੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਆਜ਼ਾਦ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ‘ਤੇ ਜਾ ਵਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਟਾਪੂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਥੋਂ ਦੀ 4,000 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਹੇਲੇਨਾ ਬੇਨੇਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪਰਟ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਖਿਰ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਟਾਪੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਬਰਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਈਸੋਟੌਪਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਈਸੋਟੌਪਸ ਇਹ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਲਿਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। 2023 ਵਿੱਚ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਡੀਐਨਏ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਏ ਗਏ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਗੈਬਨ ਅਤੇ ਅੰਗੋਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਬੰਧ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਡੋਮਿੰਗੁਏਸ ਡੀ ਸਿਲਵਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਓਏਲਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪ ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਈਸੋਟੌਪਸ ਸਿਗਨੇਚਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਪਰਟ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਏ ਗਏ 152 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਆਈਸੋਟੌਪਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਡੇਟਾ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਹੱਸ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹੇ।