ਸੱਸ-ਨੂੰਹ ਸਿੰਡਰੋਮ

ਡਾ. ਰਾਜੇਸ਼ ਕੇ ਪੱਲਣ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਬੀਆਂ ਘੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨੂੰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਮਜ਼ਾਕ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਸੂਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੱਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਸੱਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਪਿਆਰ-ਰਹਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ ਵੇਲੇ ਨੂੰਹ-ਸੱਸ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਨੂੰਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਨੂੰਹ ਅਤੇ ਸੱਸ ਖੰਜਰ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖੰਜਰ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਸ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ -ਸੁਣਦੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਸੱਸ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿਰਫ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨਾਲ ਗੱੜੁਚ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਡਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੱਸ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸਦਕਾ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਚੁਸਤ-ਦਰੁਸਤ ਵਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੱਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸੱਸ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਭੇਤ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਫੋਕਲੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਟਕ ‘ਓਡੀਪਸ ਰੈਕਸ’ ਅਤੇ ਡੀ.ਐਚ. ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਸਨਜ਼ ਐਂਡ ਲਵਰਜ਼’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਿਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਨੂੰਨੀ ਵਤੀਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋੜ ਵਿਚ, ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਾਹ ਨਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਟਾਰ ਦੇ ਬੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ -ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਤਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਮਨਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਅਕਸਰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੱਸ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਅਣਬਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉਮੀਦ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਪਰ ਪੀੜ੍ਹੀ/ਪੂਜ ਦਾ ਪਾੜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਛਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਜ ਦੇ ਨਿੳਕੂਲੀਅਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਦੇਸੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਸਾਂ ਨੇ ਰਿਮੋਟ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾਲ ਵਿੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਬੀਜ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤੁਕ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਉਛਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ, ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਬੁਝਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਭੜਕਾਊ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕਿਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ, ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁੱਸੇ, ਰੋਸ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਫਹਿਮੀ ਅਤੇ ਗਲਤ-ਫਹਿਮੀ ਦੇ ਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ‘ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ, ਬੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਓ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨੂੰਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਤਫਾਕਨ, ਇਸ ਨਾਅਰੇ ਵਿੱਚ ‘ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ’ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਥ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਹੈ ਇੱਕ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨ ਦੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਦੂਜੇ’ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ‘ਹੋਰਪਣ’ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕਸੁਰਤਾਪੂਰਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਵਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।