ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ – ਇੱਕ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਗਾਇਕ

ਡਾ. ਰਾਜੇਸ਼ ਕੇ ਪੱਲਣ
ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਿਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ, ਜੰਡਿਆਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ; ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਲਈ ਲੋਹੜੇ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੀ ਭੀੜ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਕਵੀ ਆਏ ਪਰ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਰ ਆਉਂਦੀ, ਲੋਕ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸ਼ਿਵ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਨਸ਼ੀਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰਵੱਟੇ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨਮੋਹਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੀ ਲਵੇਗਾ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆਇਆ, ਸਰੋਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਝਲਕ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਝੂਮਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਤ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ:
”ਕੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਹਾਲ ਫਕੀਰਾਂ ਦਾ
ਸਦਾ ਨਦੀਓਂ ਬਿਛੜੇ ਨੀਰਾਂ ਦਾ”
ਦਰਸ਼ਕ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸੁਰੀਲੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਘੁਮਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਇੱਕ ਹੀ ਘੁਟ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ:
ਭੱਠੀ ਵਾਲੀਏ, ਚੰਬੇ ਦੀਏ ਡਾਲੀਏ,
ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ਭੁੰਨ ਦੇ;
ਤੈਨੂ ਦੇਆਂ ਮੈਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਭਾੜਾ।
ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਉਸ ਰਾਤ, ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਬੇਕਾਬੂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕਤ ਸਨ; ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ। ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ ਨੂੰ ਵਿਸਕੀ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂਟਣ, ਚੋਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਥਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ – ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ‘ਸਮੂਹਿਕ ਅਚੇਤ’ ਵਿੱਚ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ‘ਸੌਕਨ’, ‘ਸ਼ਿਕਰਾ'”ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਨਿਪੁੰਨ ਲੇਖਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵੀ ਨਕੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ”ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ, ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਹੋ ਦੀ ਰੜ੍ਹਕ ਪਵੇ”
ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਪਨਾਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਉਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:
”ਆਖ ਨੀ ਮਾਏ ਇਹਨੂੰ, ਰੋਵੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਚਿੱਥ ਕੇ ਨੀ
ਜੱਗ ਕਿਤੇ ਸੁਣ ਨਾ ਲਵੇ”
ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇੰਨੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੁਦ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ:
”ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ, ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਿਕਰਾ ਯਾਰ ਬਣਾਇਆ
ਇਕੁ ਉਡਾਰੀ ਉਸ ਐਸੀ ਮਾਰੀ, ਓਹ ਮੁੜ ਵਤਨੀਂ ਨਾ ਆਇਆ”
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੂਖਮ ਸੰਦਰਭ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ:
”ਚੂਰੀ ਕੁੱਟਾਂ ਤਾਂ ਓਹ ਖਾਂਦਾ ਨਾਹੀ, ਅਸਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਸ ਖੁਆਇਆ”
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾ ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀਨ (ਬਾਜ) ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ‘ਸੱਪ’ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ”ਬਿਰਹਾ, ਤੂ ਸੁਲਤਾਨ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਏ ਸਨ।
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਠਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਤੇ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਆਰਤੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਫੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪਲ — ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇੰਨੀ ਅਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
”ਮੈਂ ਕਿਸ ਹੰਝੂ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ ਲਾਵਾਂ
ਮੇਰਾ ਹਰ ਗੀਤ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੇਹੜਾ ਗੀਤ ਅੱਜ ਗਾਵਾਂ?”
ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਲੋਕ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਡੰਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਗੁਮਰਾਹ ਹੋਈਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ.
”ਮੈਂ ਚਾਹੂੰਦਾ ਏਸ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ
ਕੇ ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ ਗਾਵਾਂ
ਮੈਂ ਮੈਲੇ ਸਬਦ ਧੋ ਕੇ
ਜੀਭ ਦੀ ਕੀਲੀ ‘ਤੇ ਪਾ ਆਂਵਾ
ਤੇ ਮੈਲੇ ਸਬਦ ਸੁਕੱਣ ਤੀਕ
ਤੇਰੀ ਹਰ ਪੈੜ੍ਹ ਚੁੰਮ ਆਵਾਂ
ਤੇਰੀ ਹਰ ਪੈੜ੍ਹ ਤੇ
ਹੰਝੂ ਦਾ ਇਕ ਸੂਰਜ ਜਗਾ ਆਂਵਾਂ”
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਹਿਰਦ ਬੁਲਾਰੇ ਵਾਂਗ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਥਾਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ:
”ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਜੋਬਣ ਰੁੱਤੇ ਮਰਨਾਂ
ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਭਰੇ ਭਰਾਏ
ਹਿਜਰ ਤੇਰੇ ਦੀ ਕਰ ਪਰਕਰਮਾਂ
ਜੋਬਣ ਰੁੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮਰਦਾ
ਫੁੱਲ ਬਣੇ ਜਾ ਤਾਰਾ
ਜੋਬਣ ਰੁੱਤੇ ਆਸ਼ਿਕ ਮਰਦੇ
ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ”
ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੌਤ ਪ੍ਰਤੀ ਏਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਮੋਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਊਣ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਜੋਬਣ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਬਹੁ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆ ‘ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਡੂੰਘੇ ਮੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ”ਉਸਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਲਈ, ਸੱਪ, ਮੌਤ, ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ”। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ”ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਬਖੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਡੰਗਦਾ ਹੈ।”
ਨਵੇਂ ਇਕਬਾਲੀਆ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ”ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਪੀਂਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪੀਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੀਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਬਚਿਆ ਹੈ!
ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ – ”ਲੂਣਾ” -ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ”ਇਹ 1963 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ”ਲੂਣਾ” ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਡਾਇਲਾਗ ਲਿਖੇ। ”ਲੂਣਾ” ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ , ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਵ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ… ”ਲੂਣਾ” ਮੇਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ -ਅਤੇ ਮੈ ਫਟਿਆ, ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸਰਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਛਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਲਵਾਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ‘ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬੇਰਹਿਮ ਪਿਤਾ ਸਨ।”
ਇੱਕ ”ਜੈਵਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ” ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਵੀ ਨੂੰ ਮਨਫੀ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ, ਜੌਨ ਕੀਟਸ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹੰਡਾਦਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਸਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸਨੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ‘ਤੇ। ਉਹ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਪੈੱਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਪੈੱਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ। ਬੇਵੱਸ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ; ਉਸ ਕੋਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਯਾਤਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਿਵ ਰਿਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਕਿਤੇ ਪਿਆ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕੋਲੇ ਦਾ ਉਹ ਟੁਕੜਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਲਿਖਣਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਆਉਣ ਅਤੇ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਥੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਉਸ ਕੰਧ ‘ਤੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੀ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰੋਕ ਲਿਆ! ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਚਨਾ ਬਣ ਗਈ।
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਾਹਣਾਂ ਕੀਤੀ; ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ:
”ਰੱਬ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਅਤੇ ਚੌਗੁਣਾ ਕਰੇ! ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਰਾਪ ਹੈ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨ!”
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
”ਸ਼ਿਵ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ 70 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ 70 ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਹੋਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ।”
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਨੇ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ:
”ਸ਼ਿਵ ਸੋਗ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ ਨਾਲ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀ ਵੇਦੀ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ”।
ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਿੱਚ 1970 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵਾਰਤਾਕਾਰ, ਬਿੰਦਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਸਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਪੇਂਟ ਕਰ ਸਕਿਆ।”
ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੋਗ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ:
”ਅਸੀ ਕੱਚਿਆਂ ਅਨਾਰਾਂ ਦੀਆ ਟਾਹਣੀਆਂ
ਪਈਆਂ ਪਈਆਂ ਝੁੱਕ ਵੀ ਗਈਆਂ
ਅਸੀ ਕੱਚਿਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ
ਪਈਆਂ ਪਈਆਂ ਭੁਰ ਵੀ ਗਈਆਂ”
ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਅਤੀ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਫੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਗੀਤ ਦੋਹਾਂ ਜਦ ਭਲਕੇ ਮਾਰ ਜਾਣਾ
ਬਿਰਹੋ ਦੇ ਘਰ ਜਾੲਆਂ ਸਾਨੂੰ ਕਬਰੀ ਲੱਭਨ ਆਣਾ

ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਲੇਖੇ ਹੁੰਦਾ, ਏਨਾਂ ਦਰਦ ਕਮਾਉਣਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਡਿਆਲਾ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕੈਂਪਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਗਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸਿਰਫ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਓੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗਰਭਵਤੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰਾ ‘ਤੇ ਛਾਇਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸਿਰਫ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਲਵੀ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਕਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਮੂਚ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਖੇਡ ਜੀਵੰਤ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬੇਅਰਥ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਵੈਸੇ ਵੀ, ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਰੱਖਿਆ?
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਿਕਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਰਜਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਰਸ ਪਾਵਰ ਵਾਲਾ ਇੰਜਣ ਬਣ ਗਿਆ!